Sau các chiến dịch trên biển, Tổng thống Donald Trump đang chuyển trọng tâm chiến dịch chống ma túy sang khu vực đất liền Mexico, trong bối cảnh chính quyền Mexico kiên quyết bảo vệ chủ quyền, đồng thời mạng lưới các băng đảng tội phạm tại đây đã biến đổi sâu sắc so với trước.
Trên chương trình Fox and Friends ngày 3/1, ông Trump nhấn mạnh rằng chính phủ Mexico nhiều lần từ chối đề nghị hợp tác đánh sập các băng đảng ma túy ở nước này. Đến ngày 8/1, ông tiếp tục tuyên bố sẽ sớm nhắm mục tiêu vào các băng đảng buôn bán ma túy qua đường bộ, sau khi đã chặn được 97% lượng ma túy vận chuyển bằng đường biển.
Theo CNN, các băng đảng ma túy ở Mexico là nguồn phát cung fentanyl chính vào Mỹ cũng như tuyến trung chuyển lớn của cocaine từ Colombia. Tuy nhiên, hình ảnh các băng đảng thời trước – gồm các tổ chức có thứ bậc chặt chẽ với các trùm ma túy kiểm soát – giờ đây đã thay đổi hoàn toàn.
Băng đảng ma túy Mexico: Mạng lưới phân mảnh và phức tạp
Thập niên 1980 – 1990, có hơn 10 băng đảng lớn tại Mexico từng kiểm soát hoạt động buôn bán ma túy, nhiều trong số đó hoạt động gần biên giới Mỹ. Hiện nay, theo ông Eduardo Guerrero, Giám đốc công ty tư vấn Lantia Intelligence, khoảng 400 nhóm khác nhau phân bố khắp Mexico, tạo thành một mạng lưới phức tạp, tinh vi hơn rất nhiều.
Băng đảng Jalisco New Generation Cartel hiện là nhóm tội phạm lớn nhất, với khoảng 90 nhóm nhỏ bên trong, tăng mạnh so với 45 nhóm cách đây vài năm. Sự phân mảnh này buộc chính phủ phải điều chỉnh chiến lược với kế hoạch triệt phá các nhóm nhỏ thay vì chỉ tập trung vào các thủ lĩnh lớn.
Việc bắt giữ nhiều trùm ma túy nhất định cũng không thể làm tê liệt dòng chảy ma túy trị giá hàng tỷ USD. Mexico từng áp dụng chiến lược truy quét lâu dài từ năm 2007 với hỗ trợ của Mỹ, nhưng dòng chất cấm vẫn tiếp tục xuyên biên giới.
Chuyên gia Benjamin T. Smith phân tích rằng các băng đảng ngày nay hoạt động kiểu mạng lưới phức hợp, tương tự các tập đoàn đa quốc gia, và nhu cầu ma túy toàn cầu vẫn khiến nguồn cung không biến mất. Thậm chí, chiến lược đánh vào “ông trùm” có thể phản tác dụng khi các băng nhóm tội phạm chia nhỏ, xung đột lẫn nhau và đổi mới cách vận hành.
Thách thức trong kiểm soát và ảnh hưởng lên chính trị
Nhà nghiên cứu Falko Ernst cho rằng thách thức lớn khi đối phó băng đảng ma túy ở Mexico là không có bên nào thật sự kiểm soát toàn bộ tình hình. Quyền lực bị phân mảnh và mẫu hình xung đột rất đa dạng ở từng khu vực. Ở một số nơi như Mexico City, nhà chức trách có kiểm soát tốt; còn nhiều nơi khác, băng đảng có thể áp đảo lực lượng chính quyền.
Băng đảng ma túy cũng thâm nhập sâu vào hệ thống chính trị địa phương thông qua việc bảo trợ hoặc tống tiền các ứng viên trong các cuộc bầu cử cấp địa phương, dẫn đến hàng chục ứng viên bị sát hại hoặc đe dọa phải rút lui trong cuộc bầu cử năm 2024.
Ngoài ra, nhiều lực lượng cảnh sát ở địa phương bị cài cắm bởi các nhóm tội phạm và tại một số vùng, các băng nhóm còn điều hành mạng lưới gián điệp nhằm theo dõi hoạt động an ninh.
Bên cạnh đó, các băng đảng còn tạo ra hàng trăm ngàn việc làm cho người dân, đặc biệt là ở khu vực nông nghiệp và lao động phổ thông, trở thành một lực lượng kinh tế ngầm mạnh mẽ tại Mexico.
Nhà trắng tập trung vào chính sách an ninh quốc gia và Học thuyết Monroe nhằm tăng cường vai trò Mỹ tại Tây Bán Cầu để kiểm soát di cư và ma túy. Trong khi đó, Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum xác định rõ lập trường giữ vững chủ quyền và không chấp nhận binh sĩ Mỹ trên lãnh thổ, đồng thời khẳng định Mexico sẵn sàng hợp tác mà không tiếp nhận chỉ đạo từ Mỹ.
Một ví dụ điển hình là vụ bắt giữ trùm ma túy Ismael Zambada tại bang Sinaloa do Mỹ thực hiện năm 2025 đã gây ra nội chiến trong các băng đảng, làm hàng nghìn người chết hoặc mất tích.
Mexico đã điều động hàng nghìn binh sĩ ra biên giới để kiểm soát vận chuyển ma túy và dòng người vượt biên, cũng như chuyển giao nhiều nghi phạm buôn ma túy cho Mỹ xét xử, cho thấy họ không cần sự can thiệp quân sự trực tiếp của Mỹ.
Dù vậy, ông Trump vẫn tạo sức ép và đề nghị phải có hành động mạnh mẽ hơn để kiểm soát tình hình ma túy từ Mexico. Tổng thống Sheinbaum giữ thái độ điềm tĩnh, hạ nhiệt phát biểu của ông Trump và khẳng định đã có sự trao đổi tốt với chính quyền Mỹ mà không để xảy ra căng thẳng quân sự.
